Daniel Nikolaus Chodowiecki - wybitny artysta XVIII wieku... polski, niemiecki, francuski?

✯ Daniel Nikolaus Chodowiecki (1726 Gdańsk – 1801 Berlin) był jednym z najpopularniejszych artystów, wybitnym rysownikiem, grafikiem i malarzem w drugiej połowy XVIII wieku.
Daniel Nikolaus Chodowiecki urodził się w Gdańsku - był  synem Gotfryda Chodowieckiego – kupca wywodzącego się ze starej rodziny szlacheckiej z Wielkopolski (koło Gniezna). W rodzinie Daniela jego dziadek, Christian Chodowiecki, również był kupcem i handlował zbożem.
Jego matką była Maria Henrietta Ayrer – Francuzka należąca do hugenotów (kalwinistów), którzy uciekli przed katolickimi prześladowaniami we Francji do krajów bardziej tolerancyjnych, takich jak Rzeczpospolita Obojga Narodów.
Daniel również był przygotowywany do kariery kupieckiej i z tego powodu został wysłany do Berlina na szkolenie handlowe. Mieszkał w Berlinie od 1743 roku. I niemal całe swoje życie i karierę spędził w Niemczech.

Najbardziej przełomową decyzją w jego życiu było porzucenie handlu na rzecz studiów artystycznych w pracowniach wybitnych berlińskich twórców, gdzie pobierał lekcje malarstwa i sztuk pięknych. Wkrótce Daniel był w stanie utrzymywać się z malarstwa; był niezwykle pracowitym i twórczym  grafikiem, rysownikiem i malarzem. Z biegiem czasu został członkiem, a później dyrektorem Berlińskiej Akademii Sztuk.

Chodowiecki – sceny w tym krótkim filmie powstały w wyniku animacji grafik artysty. Ta animacja znajduje się na strony poświęconej artyście. 

Daniel Nikolaus Chodowiecki - Portret kobiety z profilu (Profile Portrait of a Woman)
Rysunek ten przedstawia młodą kobietę w fantazyjnie skomponowanym kapeluszu.

Dorobek artystyczny Daniela Chodowieckiego jest imponujący – pozostawił po sobie ponad dwa tysiące rycin, przeszło sto obrazów i miniatur oraz tysiące rysunków. 

Pomimo wieloletniego pobytu w Niemczech, Chodowiecki czuł się także trochę Francuzem (ze względu na francuska matkę i babkę, a także żonę należącą  do francuskiej społeczności hugenockiej w Berlinie). I to złożone tło życiorysu Chodowieckiego stanowi powód, dla którego trzy kraje (Polska, Niemcy, Francja) uznają go za swojego artystę. 

Sam artysta uważał się za Polaka i był dumny ze swoich polskich korzeni. 

Po ostatnim rozbiorze Polski 1795 w liście do hrabiny Solms-Laubach pisał: Ze strony ojca jestem Polakiem, potomkiem dzielnego narodu, który wkrótce zniknie.wikipedia

Natomiast w liście do Józefa Łęskiego, polskiego astronoma, Daniel Chodowiecki, napisał:

„Jeżeli WPD. zamierzasz liczyć mnie do Polaków, których przodkowie osiedli w Niemczech, to mię istotnie krzywdzisz, bo tym sposobem zostając Niemcem, przestałbym być Polakiem; ja zaś przeciwnie szczycę  się imieniem Polaka, chociaż w Niemczech osiadłem...

... Ten ja sam jestem, pierwszy z Chodowieckich, który opuściwszy Polskę w Niemczech osiadlem, a ztąd WPD. widzisz, że prawdziwym jestem Polakiem". Polish Art Corner

Chodowiecki część swojej twórczości poświęcił Polsce oraz polskim tematom historycznym. W Polsce najbardziej znany jest cykl jego 108 rysunków powstałych w 1773 podczas dwumiesięcznego pobytu u matki w Gdańsku. 

Wkrótce potem, w latach 1796 i 1797, ukazały się dwa kalendarze z ilustracjami Chodowieckiego zawierające obrazy z historii Polski – zdaniem artysty, przedstawiające jej najważniejsze momenty.  

Kalendarze te uznawane są przez niektórych za najmocniejszą deklarację przywiązania artysty do jego ojczyzny, która właśnie zniknęła z map Europy.

Daniel Nikolaus Chodowiecki - Namioty w Berlińskim Ogrodzie Zoologicznym, 1772 (The Tents in the Berlin Zoological Garden), 1772

Częśc cyklu rycin autorstwa Daniela Nikolausa Chodowieckiego (1726–1801) zatytułowanego Zajęcia kobiet (The Occupations of Women), 1780. 

Na tych niewielkich formatem pracach Chodowiecki ukazał codzienne zajęcia kobiet należących do XVIII-wiecznej elity społecznej. Damy te malowały, wykonywały robótki ręczne, grały na muzycznych instrumentach i w karty, czytały książki, odwiedzały się...  Spacerowały również po miejskich parkach Berlina.

Zajęcia kobiet: Taniec, Śpiew, Odwiedziny, Spacery

Źródło:Harvard Art Museums

Daniel Nikolaus Chodowiecki - Propozycje ślubne, (Wedding Proposals), 1780.

Daniel Chodowiecki ukazuje tu rozmaite przykłady  oświadczyn, żartobliwie sugerując, że status społeczny zalotnika może określać  sam charakter propozycji.

Artysta przedstawił  sceny oświadczyn z udziałem przedstawicieli różnych rzemiosł i zawodów.

Być może, patrząc na te rysunki, kobiety zadawały sobie pytanie: jakiego mężczyznę wybrałyby dla siebie, gdyby miały taką możliwość?

Propozycje małżeńskie: Mistrz tańca, Krawiec, Rzeźnik, Mistrz szermierki

Źródło:Harvard Art Museums

Daniel Chodowiecki zmarł 7 lutego 1801 roku w Berlinie.

Ten wybitny artysta pochowany został w Berlinie, na cmentarzu Francuskiego Kościoła Reformowanego  w dzielnicy Berlin-Mitte w Niemczech. Przyznano mu wówczas status grobu honorowego. Cmentarz ten jest znany jako ważna nekropolia wielu berlińskich hugenotów.   

Daniela Chodowieckiego cenili nie tylko ludzie mu współcześni, ale także następne pokolenia. 

Günter Grass – niemiecki powieściopisarz i laureat Nagrody Nobla, wywodzący się z Gdańska, powołał do życia Fundację im. Daniela Chodowieckiego, która m.in. finansuje nagrody dla polskich i niemieckich twórców grafiki i rysunków.

Dzieła Chodowieckiego zainspirowały również Stanleya Kubricka przy pracy nad filmem "Barry London" z 1975.
Artysta patronuje jednej z gdańskich uliczek, a jego imieniem nazwano wagon tramwajowy Pesa Swing nr 1018.

W 2026 roku przypada 300. rocznica urodzin Daniela Chodowieckiego, jednego z najwybitniejszych ilustratorów XVIII wieku. Z tej okazji Muzeum Narodowe w Gdańsku przygotowało cykl wystaw prezentujący bogaty dorobek artysty. Cykl poświęcony twórczości Daniela Chodowieckiego potrwa przez cały 2026 rok.

✯   ✯   ✯ 

Odwiedzając Muzeum Uniwersytetu Harvard, wiedziałam o twórczość Daniela Chodowieckiego. Ale artyści przedstawieni poniżej byli mi nieznani – w ich biografiach odkryłam także ślady polskie.

 ✯ Jankel Adler (1894 –1949)    Obraz - Artysta, 1927.

Jankel Adler, polski artysta, urodził się 26 lipca 1895 roku w Tuszynie koło Łodzi, w licznej, ortodoksyjnej rodzinie żydowskiej. Był polsko-żydowskim malarzem i grafikiem awangardowym, tworzącym głównie w Niemczech, Francji i Anglii. W Niemczech nie tylko zdobył wykształcenie, lecz także rozwinął swoją karierę artystyczną.

W 1933 roku, u szczytu kariery, Adler został zmuszony do ucieczki z nazistowskich Niemiec do Francji, po tym jak jego twórczość uznano za sztukę zdegenerowaną.

W 1934 roku jego prace zostały zaprezentowane na wystawie Malarstwo – Rzeźba – Architektura: Twórczość artystów niemiecko-żydowskich, zorganizowanej w Londynie  przez Carla Braunschweiga, niemieckiego marszanda i uchodźcę, Był to akt protestu przeciwko prześladowaniom nazistowskim.

Z kolei w 1937 roku naziści zorganizowali w Monachium niesławną wystawę Entartete Kunst (Sztuka zdegenerowana), na której znalazły się prace Adlera. 

Po wybuchu wojny Jankel Adler wstąpił do Wojska Polskiego we Francji, a w 1940 roku został ewakuowany do Wielkiej Brytanii, gdzie spędził resztę zycia. Od 1945 roku mieszkał w posiadłości kolekcjonera Jamesa Bomford w Aldbourne, gdzie zmarł 25 kwietnia 1949 roku – dzień po otrzymaniu wiadomości o odrzuceniu jego wniosku o naturalizację (prawdopodobnie z powodu kontaktów z grupami anarchistycznymi).

✯ George Grosz (1893–1959) - Dziadek do orzechów, 1931. 

George Grosz urodził się w Berlinie w 1893 roku, jako Georg Ehrenfried Groß – trzecie dziecko właściciela gospody, w rodzinie luteranów. Grosz dorastał w pomorskim mieście Stolp (Słupsk) na terenie Prus (później Wolnego Państwa Prusy). 

W 1916 roku zmienił pisownię swojego nazwiska, aby je odniemczyć i nadać mu charakter międzynarodowy – imię Georg zmienił na George (pisownia angielska), natomiast w nazwisku zastąpił niemieckie „ß” jego fonetycznym odpowiednikiem sz. 

George Grosz był niemieckim artystą, znanym zwłaszcza ze swoich satyrycznych, karykaturalnych rysunków i obrazów ukazujących życie w Berlinie w latach 20. XX wieku. Tematem jego prac był Hitler, niemieckie wojsko, wymiar sprawiedliwości, Kościół oraz społeczeństwo burżuazyjne...

Krytykowany przez nazistów zarówno jako artysta nowoczesny, jak i krytyk reżimu, Grosz opuścił Niemcy w 1933 roku. Wyemigrował do Stanów Zjednoczonych, gdzie w 1938 roku uzyskał obywatelstwo. 

W 1959 roku powrócił do Berlina, gdzie wkrótce potem zmarł.

Obraz Dziadek do orzechów pozostawał w prywatnej  kolekcji artysty przez całe jego życie, a w 1994 roku jego syn i synowa przekazali go muzeum.

✯ Lovis Corinth - niemiecki artysta urodzony w Tapiau, Prusy Wschodnie* w 1858 roku, zmarł w 1925 roku w Zandvoort, Holandia.
Na obrazie przedstawiony jest rzeźbiarz Nikolaus Friedrich, kolega artysty Corintha 

*Prowincja Prusy Wschodnie została utworzona po pierwszym rozbiorze Polski. Stolicą prowincji był Królewiec. Po zakończeniu wojny w 1945 roku miasto Tapiau zostało anektowane przez Związek Radziecki, a w 1946 roku nadano mu nową nazwę — Gwardiejsk (co oznacza „miasto gwardii”).

Henri Gaudier-Brzeska (1891–1915) artysta francuski tworzący w Wielkiej Brytanii.

Rzeźba - Zapaśnicy, 1914.

Henri Gaudier był jednym z pierwszych rzeźbiarzy abstrakcyjnych który odegrał kluczową rolę we wprowadzaniu sztuki nowoczesnej do Anglii w początkach XX wieku.

W roku 1910 Henri Gaudier poznał w paryskiej Bibliotece Sainte-Geneviève Sophie Brzeską. On miał wówczas 18 lat, ona – 38. 

Sophie Suzanne Brzeska, znana również jako Sophie Gaudier-Brzeska,  z domu Zofia Brzeska (1872-1925), była polską pisarką która urodziła się w Łączkach Brzeskich w Galicji (ówczesne Austro-Węgry, obecnie Polska)

Relacja Henri Gaudier z Sophie Brzeską była tajemnicza i o nie do końca jasnym charakterze.  

Brzeska była jego towarzyszką życia, a ich relacja przypominała współuzależnienie, gdyż oboje zmagali się z problemami natury psychicznej oraz stresem wywołanym przez ubóstwo. 

Henri był oddany Sophie – przyjął nawet jej nazwisko jako własne,  choć nigdy się nie pobrali.

Miał zaledwie 23 lata, gdy zginał w czerwcu 1915 roku trafiony w kulą z karabinu maszynowego w trakcie szarży pod Neuville-Saint-Vaast we Francji 

W 1916 roku Sophie Brzeska przeprowadziła się do Anglii. Jej stan psychiczny uległ pogorszeniu i w 1922 roku została umieszczona w Szpitalu Psychiatrycznym, gdzie zarejestrowano ją pod nazwiskiem Sophia Susanna Gaudier Brzeska.

Zmarła w Szpitalu Psychiatrycznym w Barnwood (Gloucestershire) 17 marca 1925 roku.