Wspaniała kolekcja obrazów impresjonistów i postimpresjonistów Maurice’a Wertheima w Muzeum Sztuki Uniwersytetu Harvarda w Cambridge


Fogg Museum – muzeum sztuki w Cambridge, w stanie Massachusetts, założone zostało w 1895 roku. Razem z dwoma innymi muzeami, Busch-Reisinger Museum i Arthur M. Sackler Museum, tworzy zespół muzeów Uniwersytetu Harvarda, znany jako Harvard Art Museums. 
Fogg Museum jest najstarszym muzeum sztuki Uniwersytetu Harvarda. Posiada w swych zbiorach dzieła sztuki europejskiej i amerykańskiej począwszy od średniowiecza do współczesności.
 
Maurice Wertheim (1886–1950) był amerykańskim bankierem inwestycyjnym, filantropem, mecenasem szachów, kolekcjonerem sztuki i działaczem na rzecz ochrony środowiska – i w każdej z tych dziedzin pozostawił po sobie niezwykłe dziedzictwo.
Wertheim zapisał swoją obszerną kolekcję sztuki francuskiej Uniwersytetowi Harvarda, zastrzegając, że musi ona zostać wystawiona w całości w jednej galerii.


Maurice Wertheim, absolwent Harvardu z 1906 roku, rozpoczął gromadzenie swojej słynnej kolekcji w 1936 roku, koncentrując się przede wszystkim na dziełach francuskich impresjonistów, postimpresjonistów oraz twórców sztuki nowoczesnej powstałych po 1870 roku.
Kupował arcydzieła tak wybitnych artystów jak Edgar Degas, Claude Monet i Pierre-Auguste Renoir, a także dzieła twórców współczesnych, takich jak  Henri Matisse i Pablo Picasso... 

Początkowo jego motywacją do zakupu obrazów były względy praktyczne - chodziło o udekorowanie nowej rezydencji i te różnorodne dzieła z jego kolekcji idealnie uzupełniały wystrój jego nowoczesnego apartamentu na Upper East Side w Nowym Jorku - miejsca, w którym zostały po raz pierwszy wystawione.
Kupując dzieła sztuki, Wertheim zasięgał rady współpracowników z Fogg Museum, a także krytyka sztuki Alfreda M. Frankfurtera. Szukał dzieł nowatorskich, o dużym znaczeniu historycznym, stawiając na pierwszym miejscu jakość.

 

Ważnym  zakupem dokonanym 30 czerwca 1939 roku był Autoportret dedykowany Paulowi Gauguinowi (1888) autorstwa Vincenta Van Gogha. 
Miało to miejsce podczas aukcji kolekcji sztuki uznanej przez nazistów za sztukę zdegenerowaną, w Lucernie w Szwajcarii (wspomniałam o tej wystawie w moim poprzednim wpisie).
Wertheim zapłacił wówczas za ten obraz 170 000 franków szwajcarskich. Inne dzieło Van Gogha Trzy pary butów  zostało także kupione w tym czasie. 
Maurice Wertheim — podobnie jak inni kolekcjonerzy — kupował dzieła tego rodzaju jako formę protestu przeciwko nazistom; był to świadomy akt wsparcia, jakiego Wertheim udzielał sztuce prześladowanej przez reżim nazistów w czasie narastających napięć politycznych.

Podczas mojej wizyty w Harvard Art Museums obraz ten nie był wystawiany w kolekcji Maurice’a Wertheima. 
Widziałem go w Museum of Fine Arts w Bostonie, na wystawie specjalnej Van Gogh: Portraits of the Roulin Family.

Vincent Van Gogh (1853–1890) - Autoportret dedykowany Paulowi Gauguinowi, 1888.
Van Gogh namalował ten autoportret w czasie swoich przygotowań do przyjazdu Gauguina. Pracował wówczas nad portretami rodziny Roulin.


 
✯ Claude Monet (1840–1926) - Czerwone łodzie, Argenteuil, 1875 (Red Boats, Argenteuil)
Przez większą część lat 70. XIX wieku Monet mieszkał w Argenteuil – miasteczku nad Sekwaną, oddalonym od Paryża o zaledwie 27 km  i połączonym z miastem linią kolejową. 
Artysta często pracował w plenerze, malując z pokładu własnej łodzi; motyw tego basenu portowego uwieczniał kilkukrotnie. 
Jak ujawniły badania rentgenowskie, artysta kilkukrotnie modyfikował kompozycję w różnych jej partiach – na przykład usuwając szóstą, płynącą kaczkę widoczną po lewej stronie obrazu, poprzez jej zamalowanie.

Claude Monet - Dworzec Saint-Lazare: Przyjazd pociągu, 1877 (The Gare Saint-Lazare: Arrival of a train) 
Jest to największy obraz z liczącej dwanaście płócien serii, w której Monet uwiecznił paryski dworzec Saint-Lazare – motyw chętnie podejmowany przez wielu malarzy impresjonistycznych. W trakcie pracy nad tą serią Monet przeprowadził się z Argenteuil do mieszkania położonego w pobliżu dworca w Paryżu. Pracował nad wszystkimi obrazami jednocześnie. 
 

Claude Monet - Eugénie Graff (Madame Paul), 1882 
Podczas swojego dwumiesięcznego pobytu w hotelu z restauracją w Pourville – niewielkiej wiosce rybackiej w Normandii – Monet namalował portrety właścicieli zajazdu: Paula-Antoine’a i Eugénie Graffów. Przedstawione w podobny sposób i na płótnach o identycznych wymiarach, te dwa portrety tworzące parę (tzw. pendant) zostały uzupełnione o trzeci obraz – martwą naturę ukazującą popisowe danie pani Paul: maślane ciastka. Dzieło to miało wisieć po lewej stronie obu portretów. Oboje portretowani spoglądają w stronę ciastek; jedynie terier Eugénie, Follette, wpatruje się w widza. 



✯ Édouard Manet (1832–1883) - Jazda na łyżwach, 1877 (Skating)
Centralna postać na obrazie ubrana jest w elegancki strój. Suknia ta stanowi wyraźny kontrast dla bardziej typowych, całkowicie czarnych sukien dziennych, noszonych przez kobiety widoczne w tle. 
Modelką pozującą do tej postaci była Henriette Hauser – ukochana księcia Orańskiego, aktorka. Manet portretował ją wielokrotnie.

 
✯ Vincent Van Gogh (1853–1890) - Trzy pary butów, 1886–1887 (Three Pairs of Shoes).
Jest to jeden z serii pięciu obrazów artysty, których tematem są buty.
Ta kompozycja powstała w okresie, gdy Van Gogh malował martwe natury. Van Gogh namalował ten obraz na innym obrazie, który przedstawiał duży bukiet kwiatów w wazonie.

 
✯ Pierre-Auguste Renoir (1841–1919) Autoportret, 1876 Self-Portrait,
W okresie pierwszych, wielkich sukcesów artystycznych Renoir ukazuje samego siebie stojącego przed sztalugą. Do roku 1876 miał już na koncie udział w pierwszej i drugiej wystawie impresjonistów, a także pracował nad wielkim, ambitnym obrazem, który miał stać się jednym z jego największych arcydzieł – Tańcem w Moulin de la Galette. 
 
  
Pierre-Auguste Renoir - Seated Bather ok. 1883–1884  

 
 
Pierre-Auguste Renoir - Gabrielle Renard, 1908. 
Renoir malował Gabrielle Renard (1879–1959) ponad dwieście razy. Na kilku z tych portretów ma ona na sobie tę samą suknię z kwadratowym dekoltem, którą widac na niniejszym obrazie. Do 1908 roku Gabrielle pracowała w domu Renoira już od czternastu lat – jako niania, gospodyni, modelka i towarzyszka starzejącego się artysty. 
 
 
✯ Henri de Toulouse-Lautrec (1864–1901) Kac (Suzanne Valadon) 1887–1889 
Modelką do tej kompozycji była Suzanne Valadon – była artystka cyrkowa, z którą Toulouse-Lautrec był związany przez dwa lata. Dziesięć lat po powstaniu tego obrazu Suzanne Valadon zaczęła tworzyć własne rysunki, a w późniejszym okresie życia stała się uznaną artystką.
Na obrazie pojedyncza szklanka oraz w połowie pusta butelka wina na stole sugerują, że kobieta pije w samotności.
Wielu współczesnych Toulouse-Lautreca ukazywało nowe zjawisko społeczne: alkoholizm wśród kobiet – problem, który w tamtym czasie budził rosnące zaniepokojenie w środowisku medycznym.
 

Henri de Toulouse-Lautrec - Czarna hrabina, 1881 (The Black Countess).
Obraz ten pozostawał zagadką aż do momentu, gdy w 1937 roku trafił do kolekcji Maurice’a Wertheima. Wiadomo było, że Toulouse-Lautrec namalował go, będąc jeszcze młodym artystą, lecz fakt kim była czarnoskóra kobieta, znajdująca się w centrum kompozycji, pozostawała tajemnicą. Sugerowano, że była to hrabina, którą artysta poznał podczas zimowego pobytu w Nicei — ówczesnym kurorcie sezonowym, chętnie odwiedzanym przez zamożne francuskie rodziny.
Odkrycie dokonane w archiwach w 2019 roku ujawniło, że kobietą tą jest najprawdopodobniej Anne Justine Angèle Delva de Dalmarie. Była przedstawicielką haitańskiej arystokracji, która wyemigrowała do Francji, i słynęła w Paryżu i Nicei ze swoich wystawnych przyjęć. 
 

✯ Hilaire-Germain-Edgar Degas (1834–1917) Próba, ok. 1873–1878 The Rehearsal
To jeden z najwcześniejszych obrazów Degasa przedstawiających tancerki – temat, który artysta przestawiał  w swojej twórczości, 
Gdy w 1874 roku pracownię Degasa odwiedził Edmond de Goncourt – wybitny artysta, krytyk i pisarz –napisał: Po niezliczonych próbach, eksperymentach i poszukiwaniach prowadzonych we wszelkich kierunkach, zakochał się on w życiu współczesnym; spośród wszystkich tematów, jakie ono oferuje, wybrał zaś praczki i tancerki baletowe... To świat różu i bieli, kobiecego ciała spowitego w batyst i muślin.
 

✯ Paul Cézanne Francuz (1839–1906) Martwa natura z komodą, ok. 1887–88  (Still Life with Commode) 
Niniejsze dzieło stanowi mniejszą wersję obrazu znajdującego się obecnie w Monachium.
 

✯ Henri Matisse (1869–1954) - Martwa natura z jabłkami, 1916 (Still Life with Apples)
Na całej powierzchni obrazu można dostrzec zagłębieniach licznych, dużych spękań farby - powstawały one wówczas, gdy artysta nie czekał na całkowite wyschnięcie jednej warstwy farby przed nałożeniem na nią kolejnej.
Wiele płócien Matisse’a z tamtego okresu nosi ślady takich spękań.


✯ Henri Matisse - Pelargonie, 1910 (Geraniums) 
Czerwone pelargonie w doniczkach często pojawiają się na obrazach Matisse’a z pierwszej dekady XX wieku. 

✯ Camille Pissarro (1830-1903) - Mardi Gras na Bulwarach (Mardi Gras on the Boulevards) 1897
Camille Pissarro był duńsko-francuskim malarzem impresjonistycznym i neoimpresjonistycznym, urodzonym na wyspie Saint Thomas (obecnie na Wyspach Dziewiczych Stanów Zjednoczonych, lecz wówczas w Duńskich Indiach Zachodnich).
Znany ze swoich wiejskich pejzaży, impresjonistyczny malarz Pissarro w ostatniej dekadzie swojej długiej kariery zaczął malować paryskie widoki.

✯ Georges Pierre Seurat (1859–1891) Hortensje, ok. 1878 r. 
Jest to jedyna martwa natura, której autorstwo Georges'a Seurat jest potwierdzone, a zarazem rzadki, zachowany do dziś przykład jego wczesnej twórczości; przypuszcza się bowiem, że artysta zniszczył większość płócien z tamtego okresu. 

✯ Pablo Ruiz Picasso (1881–1973) - Matka z dzieckiem, ok. 1901 (Mother and Child)
Po wizycie w więziennym szpitalu Saint-Lazare – instytucji przeznaczonej dla paryskich prostytutek cierpiących na choroby weneryczne – Picasso stworzył szereg obrazów przedstawiających ubogie matki obejmujące swoje małe dzieci. 
Przedstawiony poniżej obraz jest największym w grupie prac powstałych w okresie błękitnym artysty (1901–1904).
Podobnie jak wiele innych obrazów w tej galerii, również ten został namalowany na płótnie wykorzystanym powtórnie – pod widoczną sceną kryje się inna kompozycja. Był to portret przyjaciela Picassa, poety Maxa Jacoba, ukazanego w gabinecie, w otoczeniu książek. Fragmenty tego wcześniejszego wizerunku są wciąż widoczne – zwłaszcza kontury twarzy, która ma zbliżone rozmiary do głowy matki i znajduje się na wysokości jej kolan.